Obrazovanje, istorija, arheologija i Indija: Nalanda - univerzitet koji je promenio svet
Više od 500 godina pre nego što je osnovan univerzitet u Oksfordu, indijski univerzitet Nalanda je posedovao devet miliona knjiga, a privlačio je i oko 10.000 studenata iz celog sveta.
Izvor: Sugato Mukerdži - BBC Putovanja
Obrazovanje, istorija, arheologija i Indija: Nalanda - univerzitet koji je promenio svet
Tahir Ansari/Alamy
Više od 500 godina pre nego što je osnovan univerzitet u Oksfordu, indijski univerzitet Nalanda je posedovao devet miliona knjiga, a privlačio je i oko 10.000 studenata iz celog sveta.
Zimsko jutro je bilo odeveno u gustu maglu. Naš automobil je prolazio pored konjskih zaprega, vida transporta koji je i dalje popularan u ruralnim predelima istočne indijske države Bihar.
Konji u kasu i kočijaši sa turbanima su izgledali kao neke utvare iz biserno bele izmaglice.
Nakon noći provedene u gradu Bodgaja, drevnom naselju u kojem je, kako kažu, Buda dosegao prosvetljenje, krenuo sam za Nalandu, čije su ruine od crvene cigle jedini preostali ostatak jednog od nekada najvećih centara učenja u antičkom svetu.
Osnovana 427. godine, Nalanda se smatra prvim univerzitetom sa kampusom na svetu, nekom vrstom srednjovekovne 'Ajvi lig' institucije u kojoj je bilo smešteno oko devet miliona knjiga i koji je privlačio oko 10.000 studenata iz istočne i centralne Azije.
Mansa Musa - najbogatiji čovek svih vremena
Kuća mudrosti - mesto nastanka savremene matematike
Šta je UNESKO i šta je od srpskog nasleđa na listi svetske kulturne baštine
Oni su ovde dolazili da uče medicinu, logiku, matematiku i - iznad svega - budističke principe, od nekih od najpoštovanijih predavača tog vremena.
Baš kao što je jednom prilikom rekao i Dalaj Lama: ,,Izvor svog (budističkog) znanja ovog sveta dolazi iz Nalande"
imageBROKER/Alamy
Za više od sedam vekova tokom kojih je Nalanda procvetala, na svetu nije bilo ničeg sličnog.
Ovaj monaški univerzitet je postojao čitavih 500 godina pre Univerziteta u Oksfordu i najstarijeg evropskog univerziteta u Bolonji.
Povrh svega, prosvećeni pristup filozofiji i religiji na Nalandi, pomogao je oblikovanju azijske kulture i dugo vremena nakon što je univerzitet prestao da postoji.
Zanimljivo je da su vladari carstva Gupte, koji su i osnovali budistički monaški univerzitet, bili pobožni Hindusi, ali su prihvatali i bili otvoreni prema budizmu i sve većem budističkom intelektualnom zanosu i filozofskim pisanjima tog vremena.
Liberalna kultura i religiozna tradicija koji su evoluirali tokom njihove vladavine, stvorili su jezgro Nalandinog multidisciplinarnog akademskog kurikuluma, koji je kombinovao intelektualni budizam i visoko znanje stečeno u različitim oblastima.
Drevni indijski medicinski sistem ajurveda, koji svoje korene pronalazi u prirodnim metodama isceljenja, bio je izučavan na Nalandi, da bi se potom posredstvom studenata proširio po celoj Indiji.
Druge budističke institucije su inspiraciju pronalazile u načinu smeštaja studenata i otvorenih prostora oivičenih učionicama i molitvenim odajama.
Gipsani malter koji je ovde bio izrađen je uticao na crkvenu umetnost na Tajlandu, dok je metalna umetnost odavde migrirala na Tibet i na Malajsko poluostrvo.
VIDEO: Povratak najstarijeg svetskog univerziteta
Ipak, čini se da najtemeljniju i najdugovečniju zaostavštinu Nalande čine dostignuća iz matematike i astronomije.
Arijabata, koji se smatra ocem indijske matematike je, pretpostavlja se, predvodio univerzitet u VI veku.
,,Verujemo da je Arijabata bio prvi koji je nulu proglasio za cifru, što je bio revolucionarni koncept koji je pojednostavio matematičko računanje i pomogao da se stvore još komleksnije discipline kao što su algebra i računanje", kaže Anurada Mitra, profesorkamatematike iz Kalkute.
,,Bez nule ne bismo imali kompjutere", dodaje ona.
,,On je takođe izveo pionirske radove u izračunavanju kvadratnih i kubnih korena, kao i primenu trigonometrijskih funkcija na sferičnu geometriju. Bio je i prvi koji je mesečev sjaj pripisao reflektovanoj sunčevoj svetlosti".
Ovo će duboko uticati na razvoj matematike i astronomije u južnoj Indiji i na Arabijskom poluostrvu.
Univerzitet je redovno slao svoje najbolje predavače i profesore u Kinu, Koreju, Japan, Indoneziju i Sri Lanku da propagiraju budističko učenje i filozofiju. Ovaj drevni program kulturne razmene je pomogao širenju i oblikovanju budizma u celoj Aziji.
Dinodia Photos/Alamy
Arheološki ostaci Nalande su danas pod zaštitom Uneska.
Univerzitet je 1190. godine bio uništen tokom pljačkaškog pohoda tursko-avganistanskih trupa predvođenih generalom Bahtijarom Kiljijem, koji je zahtevao da se ugasi budistički centar znanja tokom njegovog pohoda na severnu i istočnu Indiju.
Kampus je bio toliko veliki da je požar koji su potpalili napadači goreo puna tri meseca.
Današnjih 23 hektara ove iskopine predstavljaju samo delić originalnog kampusa, a šetnja kroz ostatke velikog broja manastira i hramova priziva osećaj kako je izgledalo studirati na ovom fantastičnom mestu.
Lutao sam između verandi i stepeništa manastira i svetilišta hramova. Pošto sam se provukao kroz hodnik sa visokim zidovima od crvene cigle, stigao sam u unutrašnje dvorište manastira.
U pravougaonom prostoru nalik na pećinu, dominirala je uzdignuta kamena platforma.
,,Ovo je bila predavaonica u koju je moglo da stane oko 300 studenata. A platforma predstavlja profesorski podijum", kaže Kamila Sing, moj lokalni vodič, koja mi je pokazivala ruševine.
Pogledajte i video o drevnom gradu Palmiri
Play Video
Otišao sam u jednu od manjih soba koja se nalazila pored dvorišta i u kojoj su živeli studenti koji su dolazili iz udaljenih mesta, čak i iz Avganistana.
Tu su postojala dva udubljenja postavljena jedno naspram drugog koja su služila kao mesta na kojima su se nalazile lampe i gde su ostavljane lične stvari. Sing objašnjava da su male, četvrtaste šupljine koje su se nalazile na ulazima u prostorije, služile kao lični studentski poštanski sandučići.
Nalik današnjim elitnim univerzitetima, nije bilo lako upisati se ni na Nalandu.
Ambiciozni studenti su morali da prođu kroz rigorozne usmene intervjue sa najboljim profesorima univerziteta.
Onima koji bi imali sreće, dodeljivane su eklektične tutorske grupe profesora koji su dolazili iz različitih indijskih oblasti i koji su kolektivno bili podređeni najpoštovanijim budističkim učenjacima kao što su bili Darmapala i Silabadra.
U biblioteci se nalazilo oko devet miliona ručno ispisanih knjiga sa palminim listovima i to je bila najbogatija riznica budističke mudrosti na svetu, a jednu od tri biblioteke je tibetanski budistički predavač Taranta opisao kao zgradu sa devet spratova koja se ,,uzdizala u oblake".
Samo nekolicina ovih tomova od palminih listova i obojenih drvenih knjižurina je preživela vatru pošto su ih sa sobom poneli monasi koji su bežali iz Nalande. Danas se mogu pronaći u Muzeju umetnosti u Los Anđelesu u SAD-u i u Jarlung muzeju na Tibetu.
REY Pictures/Alamy
Poznati kineski budistički monah i putnik Sjuecang je studirao i predavao u Nalandi.
Kada se 645. godine vratio u Kinu, doneo je u svojoj zaprezi i 657 budističkih knjiga iz Nalande.
Sjuecang je postao jedan od najuticajnijih svetskih budističkih učenjaka koji je preveo deo ovih knjiga na kineski i tako stvorio svoj životni traktat čija je centralna ideja bila da je ceo svet samo prikaz uma.
Njegov japanski učenik Došo je ovu doktrinu kasnije preneo u Japan, a ona se posle proširila na čitav kinesko-japanski svet i od tada je tamo prisutna kao centralna religija. Posledica toga je da je Sjuecang ostao upamćen kao ,,monah koji je budizam preneo na Istok".
U njegovom opisu Nalande pominje se Velika stupa - ogroman spomenik načinjen u sećanje na jednog od glavnih Budinih učenika.
Stajao sam ispred ruševina ove impozantne strukture u obliku osmostrane piramide. Otvorena stepeništa od cigle vodila su do vrha ovog zdanja poznatog i kao Veliki spomenik.
Tajne drevnog Egipta: Otkriveni sarkofazi stari 2.500 godina
Drevni kiosk "brze hrane" iz Pompeje biće otvoren za posetioce
Otkriveni drevni biblijski svici u Pećini užasa u Izraelu
Brojna malena svetilišta i zavetne stupe krase popločanu terasu koja okružuje 30 metara visoki hram ukrašen predivnim gipsanim slikama koje su se nalazile u nišama spoljnih zidova.
,,Velika stupa zapravo potiče iz vremena pre univerziteta, a sagradio je u III veku car Ašoka. Cela struktura je nanovo konstruisana i sagrađena nekoliko puta tokom osam vekova", rekla je Anjali Nair, nastavnica istorije iz Mumbaija, koju sam ovde sreo.
,,Ove zavetne stupe sadrže pepeo budističkih monaha koji su ovde živeli i umrli i koji su ceo svoj život posvetili univerzitetu", dodaje ona.
Više od osam vekova nakon njenog nestanka, neki od naučnika osporavaju široko rasprostranjenu teoriju da je Nalanda bila uništena jer su Kilji i njegove trupe smatrali da su seučenja na univerzitetu kosila sa islamom.
I dok je iskorenjivanje budizma možda bio osnovni motiv za pokretanje napada, jedan od značajnijih indijskih arheologa, HD Sankalija je 1934. godine napisao u svojoj knjizi Univerzitet Nalanda da su naizgled utvrđeni kampus i priče o njegovom bogatstvu bili dovoljni razlozi za napadače da smatraju da je univerzitet lukrativna tačka napada.
,,Da, komplikovano je pronaći definitivan razlog za otpočinjanje invazije", rekao je Šankar Šarma, direktor muzeja koji se nalazi na samoj iskopini.
U muzeju se može videti 350 artefakta od ukupno 13.000 antikviteta koji se u njoj nalaze i koji su bili spaseni tokom iskopavanja, a među njima su skulpture od gipsanog maltera, bronzane statuete Bude, kao i komadi napravljeni od slonovače i kostiju.
,,Nije to bio prvi napad na Nalandu", rekao je Šarma dok smo prolazili kroz ruševine. ,,Napali su je Huni pod vođstvom Mirkule u V veku, a onda su usledila i teška oštećenja nakon invazije kralja Gaude od Bengala u VIII veku.
Iako su Huni došli radi pljačke, teško je zaključiti da li je taj drugi napad kralja Bengala bio rezultat antagonizma koji je u to vreme bujao između njegove hinduističke Šaivita sekte i budista. U oba slučaja, zgrade su bile obnovljene, a prostorije proširene nakon napada, pod pokroviteljstvom tadašnjih carskih vladara.
,,U trenutku kada je Kilji započeo invaziju na ovaj sveti hram učenja, budizam je počinjao da gubi svoje pozicije u Indiji", rekao je Šarma. ,,Uz ovaj unutrašnji raspad i pad budističke Pala dinastije koja je bila patron univerziteta još od VIII veka, treća invazija je zapravo bila i konačni, smrtonosni udarac Nalandi".
Pet drevnih svetih mesta iz svih krajeva sveta
Drevni Izraeliti "palili kanabis na bogosluženjima"
Skrivene "rajske doline” Himalaja
Sugato Mukherjee
Potpis ispod slike - Ruševine Nalande ostaju važna tačka za hodočašće i mesto za meditaciju za budiste
Tokom narednih šest vekova Nalanda će postepeno padati u zaborav i ostaće zakopana, pre nego što će je ,,otkriti" škotski istraživač Frensis Bukenen-Hamilton 1812. godine. Kasnije će je ser Aleksandar Kaningem identifikovati kao drevni Nalanda univerzitet, 1861. godine.
Dok sam stajao pored minijaturne stupe, gledao sam malu grupu mladih monaha odevenih u grimizne odore kako obilaze nalazište pre nego što su zastali i okupili se na vrhu postolja nekadašnjeg hrama. Mladi isposnici su uspravno seli u meditativni položaj, pogleda zakucanog za Veliki spomenik.
Tiha posveta slavnoj prošlosti.
***
Komentar
***
Slično je bilo i u drugih 10 civilizacija, na primer, Faraonov pisar Ahmes 1750 p.n.e. u Egiptu koristi račun s razlomcima, geometrisku i aritmetičku progresiju, izračunava površine i zapremine figura, koristi se brojem "pi"=3.16, elementima trigonometrije; da bi izgradio piramidu. Bez određenih tehničkih znanja nema života! Da bi se razumela suštinska razlika, između tehničkih znanja i nauke, između despotskih i zapadnih fakulteta neophodna je svest o tome šta je to naučno saznanje. Mnogi, potpuno netačno, smatraju da se do naučnog saznanja i naučne objektivnosti stiže tako što se neki ljudi jednim ličnim aktom oslobađaju od predrasuda; oni naivno misle da naučna objektivnost počiva na mentalnom ili psihološkom stavu naučnika kao pojedinca. Međutim, problem je u tome što ne postoji način ili metod oslobađanja od predrasuda. Naučna objektivnost ne zavisi od psihologije naučnika kao pojedinca, ona nije proizvod nepristrasnosti pojedinaca, nego je ona rezultat javnog društvenog karaktera naučnog metoda! Nauka i njen razvoj bitno su određeni postojanjem institucija u kojima se mogu voditi slobodna misaona nadmetanja. Jer nauka – slikovito iznosi Poper – "zahteva što više nadmetanja između hipoteza i što više strogih provera. A sukobljene hipoteze traže zastupnike: branioce, porotu, čak i publiku. Da bi dobro obavljali svoj posao, ti njihovi lični zastupnici moraju da budu organizovani u ustanove, koje treba da budu zaštićene zakonom. U krajnjoj liniji, napredak veoma mnogo zavisi od političkih činilaca: od političkih ustanova koje obezbeđuju slobodu mišljenja"!
Zoran Stokić
6.09.2024
